Organ sensu
Sumienie to według Frankla „organ sensu” - zdolność intuicyjnego odkrywania, co w danej, niepowtarzalnej sytuacji jest właściwe. Wartości ogólne (normy, zasady) dotyczą sytuacji typowych; sumienie prowadzi w sytuacjach jedynych w swoim rodzaju.
Sumienie może się mylić
Sumienie jest ludzkie, więc omylne. Człowiek nie ma pewności, że dobrze odczytał sens - a mimo to musi zdecydować. To zarazem wyraz pokory i wolności.
Sumienie a superego
Frankl odróżniał sumienie od freudowskiego superego. Superego to zinternalizowane nakazy rodziców i społeczeństwa; sumienie może się im przeciwstawić - jak u tych, którzy w czasach totalitaryzmów działali wbrew obowiązującym normom.
Wychowanie sumienia
W epoce zaniku tradycji, gdy dziesięć przykazań traci dla wielu moc, zadaniem wychowania jest - według Frankla - wyostrzanie sumienia, by człowiek mógł usłyszeć „dziesięć tysięcy przykazań” ukrytych w dziesięciu tysiącach sytuacji życia.
Wymiar transcendentny
W książce „Bóg ukryty” Frankl pisał, że sumienie wskazuje poza człowieka - jest „głosem transcendencji”.
Źródła
V. E. Frankl, Bóg ukryty (Der unbewusste Gott); Wola sensu.